Hermine van Helden
“Ik vind mezelf wijs omdat ik heb geleerd om niet direct te oordelen en om goed te kijken en te luisteren. Daardoor kan ik verbinding maken met jonge en oude mensen. Door vragen te stellen leer ik hun wereld kennen.”
Het leven is een grote leerschool
Toen ik op mijn 77e verjaardag wakker werd, ervaarde ik: Ik ben wie ik ben en dat is goed. Dat besef overviel mij. Ik heb mijn hele leven gestreefd om het juiste te doen en eindelijk mocht ik tevreden zijn. Het ontroert me nog steeds. Het leven is een grote leerschool.
Mijn biologische vader heb ik nooit gekend. Hij was weggevoerd toen mijn moeder zwanger van mij was en is in Neuengamme overleden. Mijn moeder is opnieuw getrouwd. Ik heb mijn tweede vader echt als mijn vader ervaren; hij heeft altijd goed voor ons gezorgd en was enorm gastvrij.
Ik was een pleaser
Op latere leeftijd begreep ik pas dat ik als tweede generatie ook last heb gehad van de oorlog. Thuis werd er niet over gesproken. Ik ben altijd zoekend gebleven. Als kind was ik nooit echt gelukkig. Ik was een pleaser, wilde gezien worden. Ik was niet de enige met een laag zelfbeeld. In mijn jeugd zei niemand tegen zijn kind dat die hartstikke goed was. Pas in Amerika, tijdens een uitwisseling na de middelbare school, ervaarde ik positieve bevestiging. Die heb ik goed opgeslagen en meegenomen.
Op de pedagogische academie ben ik geïnspireerd door een medeleerling die antroposoof was. Een buitenbeen. Bij haar thuis heb ik geleerd van de manier waarop zij leefden. Zij aten in 1964 al biologisch, dat was toen echt bijzonder. Ik leerde er om niet direct te oordelen. Dat is een groot goed. Eerst nadenken: hoe zit het in elkaar? Daarna pas je uitspreken.
Wij hebben met ons gezin een tijd in Heerlen gewoond en daar werkte ik op een openbare school. Daar zat het katholicisme in de genen, bij mij het calvinisme. We hadden er mooie gesprekken over in de lerarenkamer. Ik werd er met mezelf geconfronteerd. We spraken over hoe we waren opgegroeid en mens geworden zijn.
Je leert uit je doen
Je leert niet zoveel uit je zeggen, maar uit je doen. Op een dag stond mijn zoon Ewout met een vriend giechelend af te drogen. Later pas begreep ik dat ze stoned waren. Dat maak je een keer mee en daarna herken je het. Waar het om draait, is dat je niet meteen in de clinch gaat met je kind als je het niet met hem eens bent. Door altijd van twee kanten te kijken naar situaties kom je tot zelfrelativering. Mijn moeder zei dan: “Kijk nou van boven. Dan krijg je ander zicht op een situatie.”
Goed kijken en luisteren is ook in het onderwijs erg belangrijk. Ik had een groep met bijzondere kinderen. Ik kon goed met hen overweg en hen positief bevestigen. Ik vertelde iedere dag een vervolgverhaal. Oude verhalen bezitten veel wijsheden die kinderen oppikken zonder dat er een oordeel in zit. Er zat een leuke leerling met autisme in de klas. Aan het eind van het jaar wist die de titels van alle 35 verhalen nog.
Wespennest
Er was bij de school een wespennest en deze leerling was doodsbang voor wespen. Andere docenten werden gek er van als er weer eens een wesp het lokaal in vloog. Ik maakte er een verhaal van, hoe Willem de Wesp wel eens kwam kijken of ik mijn werk wel goed deed. Na een poosje hadden we een duidelijke verdeling als Willem op bezoek kwam. De leerling in kwestie liep dan uit de klas. Een ander deed het licht uit, want een wesp gaat altijd naar het licht. En een derde kind deed het raam open. Na een aantal maanden hoefde de autistische leerling de klas niet meer te verlaten en deed zelf het licht uit. Aan het einde van een schooljaar zijn dit de momenten waar je goed op terug kijkt.
Voor kinderen is het belangrijk om verhalen te horen. Ik geef nog steeds les en dan vertel ik verhalen uit verschillende culturen. Er zitten veel overeenkomsten in. Na het vertellen mogen de kinderen de verhalen tekenen. Ze pikken daar hun eigen lessen uit, krijgen zo respect voor elkaar. Het is mooi om ze zo creatief bezig te zien. Ook vraag ik de kinderen om het verhaal na te vertellen. Soms staat juist degene op waarvan de klas het niet verwacht. Een enkeling vertelt het in zijn moedertaal na. En kinderen die lezen moeilijk vinden, letten juist aandachtig op tijdens het vertellen. Kinderen zijn fantastisch publiek waar je veel van kunt leren.
Verbinding
Als je voorleest, zit het boek tussen jou en de luisteraars. Als je een verhaal vertelt, sta je tegenover de groep en zie je ze allemaal. Daardoor ontstaat er verbinding. Het komt van mij en gaat naar hen. Dat is de kracht. Er is een fase geweest dat ik na afloop van een les de leerkracht confronteerde: “Weet u wat voor voorbeeld u geeft door u steeds achter uw laptop te verschuilen tijdens mijn verhaal?” Ze vinden het confronterend en willen niets horen van een oude zeur. Ik laat het nu maar.
Dat ik oud, wit en vrouw ben, besef ik nu ik samenwerk met een jonge rapper van kleur. Samen vertellen wij het verhaal van Anansi de spin. Ik vertel en daarna gaat hij rappen. Zijn vrienden noemen mij ‘die oude vrouw’. Als ik als verteller op scholen kom, zie ik mensen vaak denken dat ik verdwaald ben. Ik vind dat ik pas mag stoppen als ze niet meer verbaasd zijn dat ik op mijn leeftijd nog les geef. Er wordt onbewust op een bepaalde manier naar je gekeken als je ouder bent.
Niet je ego voorop zetten
Mijn man en ik zijn uit elkaar gegaan. Ik probeer nog steeds goed contact met hem te onderhouden. Daar moet je groot in zijn. Van een kennis leerde ik: in het oog van de eeuwigheid is alles irrelevant. Je moet niet hard op je principes gaan staan. Ik heb van Socrates geleerd dat je niet je ego voorop moet zetten.
Toen ik 80 werd, zijn we met de kinderen naar Schiermonnikoog geweest. Daarvóór ben ik mijn leven gaan overdenken en had ik de kinderen en kleinkinderen gevraagd of ze een vraag hadden die ze altijd nog hadden willen stellen. Mijn kleinzoon wilde weten hoe ik mijn tweede man Rob had ontmoet en hoe de relatie is geworden wat hij nu is. Het is een kwestie van naar elkaar luisteren en de ander zien zoals hij of zij is, vertelde ik. Veel lachen en humor inbrengen. En als je het niet meer weet: ga naar relatietherapie. Je openstellen en het willen zien. Daarmee haal je wijsheid binnen. De monden vielen open toen ik relatietherapie noemde. Dat hadden ze niet verwacht, maar het had ons enorm geholpen.
Mijn blik op de toekomst van de wereld? Ik had altijd een groot vertrouwen in de jeugd. Dat heb ik nog steeds. Maar ik zie in de westerse wereld nu wel heel veel kleine Kristall-nachtjes. Het is een lastige tijd. Als tachtigers zijn wij opgegroeid in een lastige tijd, maar nu is het ook lastig. Ik hoop dat het niet escaleert.
WIJS! Foto’s Ilvy Njiokiktjien
Dit interview met Hermine van Helden maakt deel uit van de fototentoonstelling WIJS! Fotografie Ilvy Njiokiktjien. Bijbels Museum laat in WIJS! ouderen zelf aan het woord en draagt, met de foto’s van Ilvy Njiokiktjien, bij aan een positief en veelzijdig beeld van oud zijn en oud worden.
