Blog: Op atelierbezoek bij Gamze
Atelierbezoeken vormen het meest inspirerende deel van mijn werk. Toch voelt het altijd dubbel als ik voor het eerst binnenstap bij een kunstenaar in diens eigen wonderlijke wereld. Terwijl het voor mij een inspirerende artistieke onderdompeling is en een welkom uitje van kantoor waar projectplannen geschreven moeten en fondsaanvragen gedaan, word ik als curator in het atelier als special guest behandeld. De kunstenaar heeft de werkruimte omgebouwd tot een presentatieruimte met een smaakvol gecureerde mini-tentoonstelling. De werken die liever (nog) niet getoond worden zijn veilig weggestopt in hoge stellingkasten met lakens of stukken papier ervoor. De vloer is geveegd, losse flodders in dozen opgeborgen en er staat thee, vaak met lekkernijen. Kortom: er is werk van gemaakt.
De werkplek van Gamze Üzturk in een oude school in Rotterdam ademt Oya, zowel in haar aquarellen als in haar textiele werk. Oya is het fijne kantwerk dat al eeuwenlang in Anatolië – het deel van Turkije waar Gamze opgroeide – wordt gemaakt. Haar oma en moeder waren beide zeer bedreven in borduren en Oya-maken en droegen de traditie aan haar over.
Het intieme drieluik dat we selecteerden voor de tentoonstelling Toren van Babel staat prominent opgesteld op tafel. Terwijl ik het bekijk, schenkt Gamze thee in. Het kan niet anders, of we duiken meteen in het werk dat erom vraagt bekeken en bewonderd te worden. Gamze vertelt er graag en makkelijk over.
Oya-traditie ademt vrouwelijk verzet
Behalve het subtiele kleurrijke kant waarmee de drie werken zijn afgezet, zijn lange rijen vrouwen met vlechten afgebeeld die samen één kleed delen. Er zijn blote borsten waaruit moedermelk stroomt, een boom met vrouwen die in de takken zitten. In het patriarchale Anatolië vertelden vrouwen, die in het verleden zelf geen of weinig stem hadden, hun verhalen aan elkaar via de symbolen die in hun Oya verwerkt waren. Hun hoofddoeken waren met dit kant afgezet. De betekenis ervan werd door mannen niet belangrijk gevonden.
Gamze tovert een grote mand met stapels oude hoofddoeken met Oya tevoorschijn. Ze bouwt al jaren aan een collectie. Geestdriftig laat ze een aantal bijzondere en oude exemplaren zien, enkele van zijde. Aan één van de shawls bungelen rode pepertjes aan de onderkant van het kant. Vrouwen die het moeilijk hadden – bijvoorbeeld omdat hun schoonfamilie hen niet goed behandelde – droegen dit kant met rode pepertjes. Soms droegen zij deze onder een ‘neutrale’ shawl. Ze kozen ervoor om de pepers selectief te tonen door de bovenste shawl dan opzij te schuiven, bijvoorbeeld aan een oudere vrouw uit de gemeenschap. Die had vanwege haar senioriteit de mogelijkheid om het probleem met de schoonfamilie te bespreken en eventueel te bemiddelen in een oplossing. Ook in het drieluik van Gamze zijn deze pepertjes verwerkt.
Het belang van rituelen
Moedermelk is in de Anatolische cultuur belangrijk en wordt voor rituelen gebruikt, onder meer als basis voor tatoeage-inkt. De tatoeages heten deq, zijn met name voor vrouwen en bedoeld om de familie, het lichaam of het bouwland in verband met goede oogsten te beschermen. De boom, de tree of life, komt van een oude natuurreligie, waarin bergen, rivieren en bomen een ziel hebben. Gamze: ‘De levensboom verbeeldt al onze voorouders. Iedere voorouder vormt een tak.’
En dan de vlecht en het haar in algemene zin. Gamze, die haar carrière begon als performancekunstenaar, gebruikt vaak haar eigen haar of dat van haar moeder in performances en haar beeldende kunst. ‘Een lange vlecht heeft een diepe connectie met de vrouwelijke voorouders en met de Turkse cultuur; het vertelt over identiteit. We krijgen ons haar van onze voormoeders. Lange vlechten laten zien dat je gezond bent, ze tonen je vrouwelijkheid en je status in de gemeenschap. Haar is deel van onze rituelen. Bij wijze van rouw kun je bijvoorbeeld een vlecht afknippen. Daarmee knip je de verbinding door. Vlechten zijn diep geïntegreerd in onze cultuur. Net als de hoofddoek: die bedekt het haar, dat is ook een belangrijk deel van de islamitische cultuur. Oya, hoofddoek en haar horen bij elkaar.’
Gamze onderzoekt en bewaart met haar werk de Anatolische traditie, bouwt eraan verder en geeft deze door, in nieuwe vormen. Haar familielijn en het vakmanschap uit haar familie – van oyamakers, borduursters en een timmerman – komen samen in en worden geëerd met haar werk.
September 2026, Carolien Croon, Directeur Bijbels Museum
